महानेपाल (Mahanepal)

मैले उत्तर नपाएको जातीयताको प्रश्न

2011-12-21T09:52:00.002+09:00

आज मलाई धेरै समयदेखि खड्किएको जातीयताको सवालबारे लेख्दै छु। जातीयताबारे थुप्रै बहस, भाषण भएका छन्, थुप्रै लेखहरू लेखिएका छन्, कति कार्यक्रमहरू भएका छन्। थुप्रै विद्वान्हरूले आ-आफ्ना विचारहरू राखेका छन्, र थुप्रै नविन र नवोदितहरूलाई यही विषयले स्थापित नायक समेत बनाइदिएको छ। तर मलाई सधै "म कुन जातिको हो?" भन्ने खड्किरह्यो र कुरिराखें कोही विद्वान्ले पक्कै प्रष्ट पार्नेछन्। तर अहँ, कतै आएन।

नयाँ संविधान बनाउने चर्चा छ र यसमा जातीयतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने सशक्त आवाज यत्रतत्र छ। तर जनताहरूलाई जातिका कित्तामा कसरी छुट्टाउने भन्नेबारे कत्तिको गम्भीर बनिएको छ? कस्तो आधारले वर्गीकरण गर्ने हो? कतिवटा जाति कायम गर्ने हो? जनतालाई नागरिकता दिंदा त्यसैमा जाति खुलाउने हो कि, पासपोर्टमा खुलाउने हो कि, जन्म दर्ता प्रमाणपत्रमै जाति खुलाएर दिने हो कि? प्रमाणपत्र जे दिए पनि गाँठी कुरो- हराउन लागेको जातीयता फेरि एकपटक मजबुत पारेर हरेक नागरिकलाई "तँ यो जातको, तँ त्यो जातको" भन्ने टीका लगाइने होला।

नयाँ जन्मिनेहरूलाई त ती बिकल्प होलान्, अनि हामीजस्ता पहिल्यै नागरिकता लिएकाहरूलाई के चिनारी दिने हो? के हामीले प्रशासन कार्यालय आदिमा गई यस्तो पहिचान पत्र लिनुपर्ने वा पाइने हो? अनि हामीलाई "यो यो जातको" भनेर कसी लाउने आधार के हुने हो? बोलीचालीकै आधारमा जस्तो हलुका परिभाषा दिने हो भने के त्यो कानुनी हुन्छ? संसार बैज्ञानिक युगमा प्रवेश गरेको छ, हामी पनि त्यसैलाई पछ्याउँदै जीन-डिएनए परीक्षणलाई आधार बनाउने हो कि? कि हाम्रै पुरानो प्रचलनको पञ्च भेलाजस्तै कुनै सभा गठन गर्ने र उसैको तजबिजीमा निर्णय गर्ने हो? यदाकदा संभावना देखाइने गरेको "भाषा" लाई आधार मान्न त पक्कै मिल्ने छैन। त्यसो हो भने त सायद हिन्दी बोल्ने सबै भारतीय हुने होलान्, अंग्रेजी बोल्ने सबै बेलायती हुने होलान्। फेरि भाषा त जुन जातको बन्न मन लाग्यो त्यो मन लागेर सिक्यो भने केही महिनामै सिक्न पनि संभव छ। धेरै भाषा जान्नेको हकमा पनि कुरो गहन हुने होला। फेरि उदाहरणको लागि- कतिपय अहिले नेवार मानिनेलाई नेवारी आउँदैन, तिनीहरूले पनि संकट पैदा गर्ने होलान्। मानौँ, मलाई वरपरकाले क्षत्री भन्छन् तर मैले मगर हूँ भन्ने दाबी गरेँ भने त्यो कुराको फैसला कसले कसरी गर्ला? अहिले मालपोत कार्यालय बाहिर लेखनदास बसेर जग्गाको लेखापढी गरेजस्तै संभवत: जाति, थर, गोत्र, भाषा आदिको व्यापार चम्कने हो?

त्यस्तो व्यवस्थामा सायद दुई फरक जातिबीचको बिवाहलाई प्रतिबन्ध लगाइन्छ कि, के हुन्छ? मानौँ, नेवार भनिएको नागरिकले तामाङ भनिने नागरिकसित बिहे गर्यो भने उनीहरूको बच्चा के जातको हुने हो? नारी पुरूष समानताको कुरा गर्ने हो भने कुनै एक जात दिन पक्कै मिल्ने छैन। फेरि त्यो ‌संतानले नेवारसित बिहे गरेर जन्मेको तेस्रो वंशको बच्चा के जातको हुने हो? नेवार नभई बाहुनसितै बिहे गरेर जन्मेको अवस्थामा बच्चाको जात के हुने हो? यसरी पहिलो पुस्तामा के-के हुने, दोस्रो पुस्तामा के-के हुने, तेस्रो पुस्तामा के-के हुने भनी कानुन बनाउनु पक्कै पनि साह्रै गाह्रो विषय हुने होला। डि एन ए परीक्षण गर्ने हो कि, पञ्च भेला डाक्ने कि के गर्ने? संभवत यो सरकारको कार्यक्रम विपरित हुने हुँदा यस्तो कार्यलाई अवैधानिक घोषणा गरी दुवैलाई कारबाही गर्ने व्यवस्था हुने हो कि? तत् पश्चात् बिहेमा जात जातिको विषय सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुने भयो। जाति जातिबीच लक्ष्मणरेखा नै कोरिने भयो। नागरिक नागरिक समान हुन् भन्ने कुराको त अवशेष पनि बाँकि नरहने भयो। जातिहरूबीचको परस्पर संबन्धमा न्युनीकरण आई शुन्यप्राय: हुने भयो।

आइन्दा हुने बिहेवारी त कानुले बर्जित गर्न सक्ने भयो, तर भइसकेकाको हकमा के नियम लागू हुने हो? अन्तरजातीय भनिने बिहे भई जन्मेका बच्चा के जातका हुने हुन्? दोस्रो पुस्तामा पनि अन्तरजातीय बिहे भएको भए नाति पुस्ता के जातका हुने हुन्? पनाति पुस्ता?---

कुरो त्यतिमै सीमित छैन। थुप्रै नेपालीले विदेशीसित बिहे गरेका छन्, कति विदेशीहरू नेपाली नागरिक भएका पनि छन्। तिनीहरूलाई कुन जाति दिइने हो? जातिअनुसार अधिकार बाँडिने भएपछि ठूलो र सानो पनि पक्कै बन्ने छन्। त्यस्तो दर्जामा ती विदेशी कुन दर्जामा रहने हुन्? माथि दुई जातिको बिहेमा भनिएजस्तै नयाँ संविधानमा विदेशीसित बिहे गर्न पनि प्रतिबन्ध लगाउनु पर्ने हो कि?

मानवअधिकारका कुरा भइरहेको परिवेशमा, विश्व रंगभेद नीतिविरुद्ध लम्केको घडीमा, समावेशिताको आवाज उठिरहेको बखतमा के जातीयताको यो विषय सरासर उल्टो प्रतीत हुँदैन? अझ आश्चर्य त के भने "समावेशी" शब्दकै खिल्ली उड्ने गरी नितान्त उल्टो लाग्ने निर्णयहरू पो भइरहेछन्। हालै आएको एउटा नमुनाले भन्दै थियो, सेनालाई समावेशी बनाउन सेनामा एउटा छुट्टै मदेशी गण बनाउने रे। ए बाबा, समावेशी भनेको त मिसावट गर्ने भनेको होला नि, छुट्टै बनाउने भनेको त "समावेशी"को विपरितार्थक शब्द हो। के हामीले समावेशी भनेर "शुद्ध वा विभाजित" भन्न खोजेको हो? यदि त्यसो हो भने शब्द फेर्नु उपयुक्त हुन्छ।

मेरो आग्रह छ, मैले माथि उठाएको विषय धेरैलाई शुरुमा मन पर्ने छैन, तर कृपया: विषय गम्भीर छ, गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुहोला। मेरो विचारमा जातीयताको विषय पूर्णत: निरर्थक र वाहियात हो। बरू हामी सबैले थर फेरेर सबैले "नेपाल" थर लेख्ने संवैधानिक व्यवस्था गर्नु समानता र समावेशिताको हिसाबले श्रेयष्कर हुन सक्छ। होइन मेरो बुझाइमा कमजोरी देख्नु हुन्छ र संवैधानिक हिसाबले नै यकिन गरी "यो जातको" भन्ने आधार छ भने मलाई पनि जानकारी दिनुहोला। बखेडा विवाद भने खोजेको होइन।

पछि पछुतो नहोस्, धन्यवाद।

परिवर्तन

2011-12-20T10:49:00.001+09:00

हिजो पनि तिमीले आमूल परिवर्तनको कुरा गर्यौ
परिवर्तनगामीहरूलाई यथास्थितिवादी भन्यौ
कति जीवितलाई मृत बनाएर परिवर्तन गर्यौ
कति परिवर्तनगामीलाई "आमूल परिवर्तनको" सपना देखाएर जड बनायौ।

जुन कुरा बुझेर हिजो हामीले तिम्रो कुरा मानेनौँ
आज तिमी त्यही कुरा बिस्तारै बुझ्यौ।
आखिर वास्तविकता एकदिन उजागर हुनु नै थियो।

तिमीलाई लाग्छ- तिमी आमूल परिवर्तन भयौ।
वास्तविकता- हो तिमीमा केही परिवर्तन आयो।
हामीलाई लाग्छ- तिमीले समयको गतिसँगै परिवर्तन अवश्य महसुस गर्यौ तर तिमी परिवर्तन भएका छैनौ,
किनकि तिम्रो अतिवाद जस्ताको त्यस्तै छ।

हिजो सूर्य अस्तायो
हामीले रात पर्यो भन्दा तिमीलाई पचेन,
तिमीले भनेथ्यौ 'घोर अन्याय शुरू भयो, अब जीवनभर अँध्यारो हुन्छ'।
रातभरि आतंक पिटिरहेको बेला पूर्वमा लालिमा छायो,
तिम्रो अतिवादले बिहानीलाई आफ्नो बलिदानले जन्माएको ठान्यो।
तिम्रो अतिवादले भन्यो- दिन स्वयं बलिदानले प्राप्त फल हो, अब कर्म गर्नु पर्दैन, यसैलाई चपाए हुन्छ।
दिनभर कर्म गरेर फल खानु सट्टा तिमीलाई दुई हातले हसुर्नु पर्यो।

हामी भन्छौँ- ब्रह्माण्डमा धेरै रहस्य छन्, सबै बुझ्न कठिन छ, एक-एक गर्दै बुझ्नु पर्छ।
तिम्रो अतिवादले त्यो बुझ्दैन
अतिवादी दृष्टिदोष नहटेसम्म
तिमी परिवर्तन भएका छैनौ,
परिवर्तन जो देखिएको छ- त्यो समयको अवश्यम्भावी परिवर्तन हो,
तिमी परिवर्तनका वास्तविक विरोधी हौ।
-------------------२०६८ पुस ०४-------------------

कविता- हिम् सम्राट् आगमनको पूर्वसन्ध्या

2011-11-22T11:05:00.000+09:00

आज फेरि बिहानैदेखि
एक हूल आततायी फौजहरू
मुक्का हिर्काउँदैछन् बचेखुचेका रुखहरूलाई।
लाग्छ,
सर्वाङ्ग नाङ्गै पारेर रुखहरूलाई यातना नदिएसम्म
हिम् सम्राट्को आगमन हुनुहुन्न।

करिब एक महिनाअघि
पहिलो तारो बने तरुण तरुनीहरू -
कोही मारिए, कोही भगाइए,
कोही हठात् तानिए आमाकै काखबाट,
कोही भने सिरेटोको चरम यातना सहन नसकेर
जवानीमै ओइलाइए।

अस्तिमात्रै
रातभरि झ्यालबाट आवाज आइरह्यो
घरि अट्टहास र घरि चित्कारको,
पक्कै हरितबस्तीमा
बतासे सैनिकको ताण्डव दोहोरियो।
सम्झिरहें
युद्धहरूमा भएका नरसंहारहरू
लुटपाट, आगजनी अनि बलात्कारहरू।
बिहान उठेर बाहिर हेर्दा -
युद्धपछिको मुर्दाशान्तिजस्तो
मृत पातहरूमाथि आँसु चुहाइरहे झैं हीन रुखहरूले।

सोच्छु
सम्राट्हरू सायद समयजस्तै हुने रहेछन् क्यारे
कसैले चाहेर रोक्न नसक्ने।

एकवचन सोध्न मन लाग्छ -
के हरिया रुखहरूकै माझमा
पदार्पण भए हुन्न र हिम् सम्राट्लाई?
तर सोच्छु
सैनिकहरू अनमत्त छन्
हामी बोल्नु निरर्थक छ
ब्यर्थै बोलेर थप झोक्का चिसोको खान
साहस हुन्न मलाई।

मनमनै सोचिरहन्छु
सेतो कान्तिसित पदार्पण हुने सम्राट्को
किन यति कालो मन?
---------------२०६८ मंसिर ०४, शनिबार, टोरोन्टो, क्यानडा------------------------

http://library.nu/

2011-09-27T03:02:00.000+09:00

http://library.nu/
A good library resource over internet. This seems actually redefining the library

विद्युत् चोर्नेप्रतिको कारबाही प्रशंसनीय: सदाशयता जरूरी छैन - विष्णुप्रसाद गौतम

2011-01-01T11:50:00.000+09:00

विधुत् चोरीले घीनलाग्दो बनेको परिवेशमा सरकारले हालै कारबाहीको जुन कदम चालेको छ, त्यो साह्रै नै आशलाग्दो र प्रशंसनीय छ। कानुनी शासनमै प्रश्नचिन्ह उठ्न लागेको बेला आएको कारबाहीको समाचारले सकारात्मक तरङ्ग ल्याएको छ। तर कारबाही गर्नमा भने अलिकति सदाशयता देखाएको प्रतीत हुन्छ। ५०% भन्दा बढी बिजुली चोरी हुने ठाँउमा बिजुली पुरै नकाटी लोडसेडिङ २ घण्टा बढाएर चेतावनी दिने निर्णयमा भएको सदाशयता जरुरी र न्यायसंगत देखिदैंन।
देश लोडसेडिङले आक्रान्त छ। औद्योगिक र आर्थिक क्षेत्र तहसनहस छ। शिक्षा, स्वास्थ्य लगायत क्षेत्रहरुको हालत चौपट छ। आजकाल त थुप्रै अपराधहरू लोडसेडिङ समेतको मिलिमितोमा भएका भन्ने समाचारहरू आइरहेका छन्। त्यसो त विधुतीकरणकै कुरा गर्दा देशको करिब ४०% जनसंख्या मात्रै नेपाल विधुत् प्राधिकरणद्वारा वितरित लाइनको पहुँचमा छ; बिजुलीकै पहुँचमा चाहिं कति जनता छन्, त्यो जगजाहेरै छ।
त्यही ४०% हिस्सामध्ये कैंयौ यस्ता ठाउँ छन् जहाँ विधुत् चोरी ५०% भन्दा बढी छ, मानौं ती ठाउँहरूमा बिजुली चोर्नु सामाजिक परम्परा नै हो। अझ वर्षौंदेखि चोरीको सूचीमा प्रथम वा अग्रणी स्थान ओगट्न सफल भई सिङ्गो देशकै बेइज्जत गरेको छ भक्तपुरले। ६०% जनता अँध्यारोमै रहने मुलुकको राजधानीमा भएको यस्तो चोरी कतिसम्म निर्लज्ज र बेथिति हो, कल्पनासम्म गर्न सकिन्न। एकातिर भोकमरीमा पिल्सिएका जनता चर्को मूल्य तिर्छु भन्दा समेत छाक टार्ने खानेकुरा किन्न नपाएर तड्पिन्छन्, यता राजधानीका सुविधा भोग्नेहरू त्यस्तो कुकर्म गर्छन्। ६०% जनताले बिजुली नचिन्ने र ४०% जनताले चिनेर पनि भोग्न नपाउने देशमा वितरित बिजुलीको ५०-६०% हिस्सा चोर्न मस्त छ एउटा समूह र त्यो चोरीबापतको सजाँय भोग्दै आउनु परेको छ बाँकि तमाम जनताले। तसर्थ यी चोरहरूलाई जघन्य अपराधी सम्झेर हदैसम्म कारबाही गर्नुपर्छ। कारबाही नै नगरेपनि अब आइन्दा सेवाबाट बन्चित गर्नू त न्यूनतम कदम मान्नुपर्छ।
पहिलो तर्क उठ्न सक्छ दायित्वको नाममा। यदि प्राधिकरणलाई देशका जनतालाई विधुत् सेवा पुर्‌याउनु दायित्व हो भन्ने लाग्छ भने किन ६०% जनता यसको ग्रीड बाहिर छन्? फेरि किन ४०% जनता १४-१५ घण्टे लोडसेडिङमा छन्? दायित्व सम्झनेले सोच्नुपर्दैन यो यथार्थलाई? पेट्रोलियमको खपत ७०-८० अरबको हुने देशमा ७-८ अरब खर्च गर्न किन कन्जुसाइँ हुन्छ जलविधुत्मा? स्मरण रहोस् माथिल्लो तामाकोशी जत्रो ठूलो परियोजनालाई चाहिने वार्षिक खर्च यही आसपास हो। पेट्रोलियमको घाटा भन्दै २-४ अरब ऋण जुटाइदिने सरकारले किन बनाउन सक्तैन १ अरबको प्रसारण लाइन? २-४ अरब ऋण आयल निगमलाई मिल्छ भने विधुत् प्राधिकरणले त्यस्तै रकम जुटाइदिन सरकारलाई वाध्य पार्न किन सक्तैन? पक्कै पनि गरीबका झुपडीका टुकीहरूलाई बिजुली बत्तीले विस्थापन गर्नुभन्दा मोटरसाइकल र गाडीको होड चलाउनु सरकारको प्राथमिकता हुन सक्तैन।
सुनिएको हो कि नेपालमा इन्भर्टरको मात्रै व्यापार पनि अरबमा छ जबकि इन्भर्टर बिजुलीको स्रोत हुँदै होइन। तैपनि आम जनता विवश छन् यस्तो अनुत्पादक चीजमा खर्च गर्न। त्यस्तै हालत छ मैनबत्तीको व्यापारको। सामान्य परिवारको न्यूनतम मासिक महसुल बिजुलीको हकमा रू ८० छ तर मैनबत्तीको हकमा कम्तिमा रू १००-१५० छ। त्यसैगरी कार्यालय तथा कारखाना संचालन गर्न प्राय गरी डिलेल जेनेरटर प्रयोग गर्ने गरिएको छ जसको उत्पादन लागत करिब रू २५ प्रति युनिटभन्दा माथि छ। के यी सबै दृश्टान्तहरूले जनताको असह्य विधुत् भोक झल्काउँदैनन्? दायित्व सम्झने हो भने खोइ त यस्ता भोक पूरा गरेको? तसर्थ चोरी क्षेत्रको बिजुली काट्नलाई त्यो दायित्व वा कर्तव्यबोध भन्ने चीजले छेक्यो भन्नु सरासर झुट हो। जहाँ ६०% जनताले बिजुलीको तार देखेका छैनन्, जहाँ ४०% तार देख्ने जनताले मुस्किलले बिजुली देख्न पाउँछन्, त्यहाँ ५०-६०% बिजुली चोर्ने क्षेत्रमा बिजुली दिनुपर्ने दायित्व सम्झने छुट र नैतिकता कसैलाई हुनुहुँदैन। स्वयं त्यस्ता गन्हाएका समाजमा कसैलाई सरकार दायित्वबाट चुके झैं लाग्छ भने उँहाहरूले पनि यो मनन गर्नु पर्‌यो कि आफू सामाजिक प्राणी र नागरिक भएको नाताले आफ्नो क्षेत्रै बदनाम हुने गरी भैरहेको चोरी रोक्न न्युनतम सामाजिक दायित्व आफूले चाहिं पूरा गरेको खोइ त? सारांशमा भन्नुपर्दा चोरी गर्नेहरू दण्डको भागिदार हुनुपर्छ र यदि दण्ड, जरिवाना नतिराइए पनि कम्तिमा आइन्दाबाट सेवा बन्द पक्कै गर्नुपर्छ। विगतदेखि थुप्रै सचेतना, चेतावनीहरू दिइए पनि अटेरी गरेकोले दुई घण्टा लोडसेडिङ बढाउने खालका चेतावनीजस्ता सदाशयतापूर्ण नियमहरूको कुनै जरुरत छैन। कुविचार र कुसंस्कारको साँच्चै अन्त्य गर्ने हो भने अलिकति कठोर र ओजपूर्ण कदम चाल्नै पर्छ।
अर्को तर्क उठ्न सक्छ व्यापारिक सम्बन्धको नाममा। यदि विधुत् प्राधिकरण बिजुली बेच्ने र पैसा कमाउने संस्था कहलिन चाहन्छ भने त्यो हास्यास्पद देखिन्छ। जुन उत्पादकले मेरो उत्पादन सीमित छ, कृपया: सकेसम्म कम प्रयोग गरिदिनुहोला भन्दै अहोरात्र विज्ञापन गर्छ र त्यही दिशामा नीति ल्याउँछ, त्यसले आफ्नो व्यापारिक छवि र सम्बन्धमा चिन्तन गरेको भन्न सुहाउँदैन। व्यापारिक कुरा गर्ने हो भने त प्राधिकरणले बिजुलीको प्रयोग गरौं, पेट्रोलियमको खपत घटाऊँ, हरित ऊर्जा प्रयोग गरौं, परनिर्भरता कम गरौं जस्ता विज्ञापन गर्नुपर्थ्यो। त्यसैले व्यापारिक सम्बन्ध बिग्रने, सञ्जाल साँघुरो हुने, ग्राहक बिच्कनेजस्ता आशंकाहरू तेर्स्याइन्छन् भने त्यो पनि झुटको खेती हो। तसर्थ विधुत् प्राधिकरणलाई विनम्र निवेदन छ कि चोरहरू दण्डका भागिदार बन्नैपर्छ। चोरहरूको पक्षपोषण कुनै अर्थमा पनि जाहेज हुदैंन र बनाउने कोशीस पनि गर्नुहुदैंन। जो बिजुलीको साँच्चै आवश्यकतामा छन् र जसले प्रयोगको उचित मूल्य तिर्न तयार छन्, त्यस्ताको हित हुने दिशामा अग्रसर हुनुपर्छ। विधिको शासन र लोकतन्त्रको सम्मानमा यो एउटा खुड्किलो यही हुनेछ।

विद्युत् संकट र काबेली-ए जलविद्युत् परियोजना

2009-03-26T13:16:00.000+09:00

-विष्णुप्रसाद गौतम
(Published in Mero Sansar Blog on 2065 Falgun)

लोडसेडिङको बत्ती निभाइसगैं जनताका मुहार पनि निभेका छन्। सिङ्गो देश पिडाको भुमरीमा हेलिएको छ। अस्पताल, विद्यालय, क्याम्पस, संचारगृह, उद्योगधन्दा, कलकारखाना, सरकारी र निजी कार्यालय, पसलहरूमा मात्रै होइन, सडक, समाज र संस्कृतिमाथि पनि लोडसेडिङको आक्रमण साह्रै कहालीलाग्दो बनेर चढ्दो छ। दिनचर्यामा यसले पारेका प्रभावको कुरा गर्ने हो भने अब बिस्तारै अस्पतालजस्ता अति संवेदनशील अंगहरू संचालन बन्द गर्ने अवस्थामा पुगिसके; निजी टेलिभिजनहरूले प्रसारण कटौतीको घोषणा गरिसके। अरूको त कुरै छोडौं, अब त खानेपानीको वितरण समेत हुन नपाएर मान्छे पानी समेत पिउन नपाई छट्पटीले मर्ने स्थिति दृष्टिगोचर हुन थालिसक्यो। आर्थिक क्षेत्रको कुरा गर्दा यो क्षेत्र आफू मात्रै धराशायी होइन, अर्थतन्त्रका मेरुदण्ड स्वयं लगानीकर्ता, मानव संशाधन र दिमागहरू नै धराशायी हुन लागिसके। बिडम्बनाको कुरा, अर्थतन्त्र बरू धराशायी भयो भने केही मूल्य चुकाएर मर्मत गर्न सकिएला तर धराशायी दिमागहरूको मर्मत गर्नु सयौं गुणा दुरुह हुन्छ।
तर आजको यो कहालीलाग्दो अवस्था एकाएक आएको दैवी विपत्ति भने होइन। यो संकट त जानकारहरूले पटक पटक सचेत पार्दा-पार्दै पनि जन्मजात् विकासविरोधी जस्ता लाग्ने शासक, प्रशासकहरूको निकृष्ट सोच र घृणित खेलले निम्त्याइएको हो देशमा। यसमा कसको कति दोष भनेर तौलने बेला यो होइन किनभने अरूमाथि दोष थोपर्ने र आफूले सकभर जिम्मेवारी नलिने हाम्रो मौलिक संस्कार नै मुख्य दोषी हो यो विकराल स्थितिको। विकास गर्नलाई भूत सोचेर दोषारोपण गरेर मात्र हुंदैन, भूतबाट पाठ सिकेर भविष्यतिर पाइला चाल्न सक्नुपर्छ। हाम्रो सबैभन्दा टड्कारो आवश्यकता के हो भने जो सुकैले पनि विगतका गल्तीलाई ढाकछोप र प्रतिवाद गर्नुसट्टा सहजै स्विकार्ने र प्रायश्चित् गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। त्यसरी नै अरूले पनि गल्ती स्विकार्नेलाई तिरस्कार होइन सम्मान गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ। भने हिजो ४ वर्षमा निर्माण सकिने मध्य-मर्स्याङ्दीलाई ८ वर्ष लाग्ने स्थिति नबनाएको भए आज स्थिति यति जटिल हुने थिएन। तर अतीत त फर्कदैंन, अबको अत्यत्तम उपाय भनेको त्यस्ता गल्तीहरू मनन गरेर पश्चाताप गर्दै आइन्दा त्यस्ता गल्ती नगर्ने प्रण गर्नु हो। अब ४ वर्ष लाग्ने परियोजनालाई २ वर्षमा गरेर देखाउनु सच्चा प्रायश्चित् हुनेछ।
दोष मात्रै कोट्याउनु पनि विकासको विरोधी हुनु हो। सच्चा विकासप्रेमीले त नयाँ निर्माणतिर ध्यान र अठोट पुर्‌याउनु जरूरी छ। हिजो अरुण तेस्रो बन्नबाट बन्चित भयो। विश्व बैंकले हात झिक्यो। हिजो जसले जे सुतर्क, तर्क र कुतर्क राखेका भएपनि आज लगभग सबैलाई त्यो परियोजना गुम्ने गरी हुन पुगेको निर्णयको पछुताउ छ। हिजोका कति “कुतर्क” आज “सुतर्क” र कति “सुतर्क” आज “कुतर्क” पनि भइसके। तर पछुतोले मन कुहाएर वा आपसमा झगडा गरेर बस्नु विकासवादी सोच राख्नेलाई अशोभनीय कुरा हो। सबैले बुझ्नैपर्ने कुरा के हो भने संरचना विकास गर्न लगानीको ठूलो महत्व हुन्छ र दीर्घकालीन सोचको पनि त्यत्तिकै आवश्यकता पर्छ। साह्रै नै छोटो दृष्टिकोण राख्नेहरूको जीन्दगानी गलफत्तिमै बित्छ र केही विकास गर्न सकिन्न। लगानीको अर्को अवसरको रुपमा पछि फेरि विश्व बैंकले निजी क्षेत्रतिरबाट साना जलविद्युत् क्षेत्रमा लगानी गर्ने “ऊर्जा विकास कोष” को मोडल ल्यायो। त्यही कार्यक्रम अनुसार ३० मेगावाटको काबेली-ए परियोजना छानियो र निर्माणकर्ता छान्नलाई अन्तरराष्ट्रिय प्रतिष्पर्धा गराइयो। छानबीन भयो र बुटवल पावर कम्पनी (बिपिसी) र यसको संयुक्त टोलीले निर्माण गर्न पाउने भनी छानियो। जनता र जानकारहरूको व्यग्र प्रतीक्षा भयो अब कहिले बन्ला भनेर। यो पङ्क्तिकार परियोजना स्थल पाँचथर पुग्दा थाहा पायो जनताहरू कति अधैर्य भएर प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। स्थानीय जनताको आवाज सुनियो- ‘काबेलीको समाचार आउला भनी रेडियो सुन्छौं’, ‘नयाँ सरकार बनेपाछि हाम्रो एउटै आशा काबेली बन्छ कि भन्ने छ’, ‘खै काबेली आउला कि भनेर विदेश नगई कुरेको हो, काम पाइन्छ कि भनेर, अब त खै आश पनि मरिसक्यो, परदेशी नै हुनुपर्ला जस्तो छ’ इत्यादि। देश र जनताको ठूलो आशा र अपेक्षा बोकेको यो परियोजना बेलैमा सम्पन्न नगरेर गम्भीर भूल हुदैं गएको प्रतीत हुन्छ।
यता बिपिसीको स्थिति बुझ्दा यो कम्पनी ‘कहिले सरकारले परियोजना विकास सम्झौता (पिडिए) गर्ला र काम शुरू गरौंला’ भनी कुरिराखेको स्थिति छ। करिब २ बर्ष अघि नै प्रारम्भिक तह, र माथिल्ला विभिन्न चरणका छानबीन पश्चात् छानिएको यो कम्पनीले त्यो सम्झौता पत्र पाउन गर्नुपर्ने कुनै प्रक्रिया बाँकी छैनन्। बाँकी छ त केवल सरकारबाट त्यो सम्झौता प्राप्त गर्नू। वास्तवमा यो सम्झौताले नै सर्वे र उत्पादन लाइसेन्स प्राप्तिको ढोका खोल्दछ। स्मरणीय छ, यस्ता लाइसेन्स कुनै पनि यो खालका परियोजनाहरूको निर्माण गर्ने कम्पनीले निर्माण प्रक्रियामा जानु अगाडि प्राप्त गरिसकेको हुनुपर्छ। कहिले मन्त्री भएन, कहिले सचिव भएन, कहिले सरकार फेरियो, कहिले चुनाव आउन लाग्यो, अनि कहिले चुनाव आयो, कहिले सरकार फेरिदैं छ, फेरि कहिले सरकार फेरियो इत्यादिको चंगुलमा करिब २ वर्ष अघिदेखि निरिह झैं बनेर ‘आज देला कि भोलि देला’ भन्दै सम्झौता कुरेको अवस्था छ। ‘नयाँ सरकार आयो, अब त पक्कै होला’ भन्ने आशा पनि त्यत्तिकै तुहिन आँटे झैं हुन लागिसक्यो। सबै कुरा र प्रक्रिया टुङ्गिएर पनि आश्चर्य लाग्दो हिसाबले फगत एउटा चिट्ठी दिन अड्केको अड्क्यै छ सरकार। त्यो भन्दा पनि उदेक लाग्दो कुरो त यो छ कि अझै पनि निर्दोष जनताका आँखामा छारो हाल्दै गफ दिन छोड्दैन सरकार ऊर्जा संकट समाधान गर्न र विद्युत् विकास गर्नमा लागिपरेको छु भनेर। आखिर के छ त्यस्तो जसले रोकेको छ यो सम्झौता गर्नलाई? न त अरू परियोजनामा जस्तो लगानी पुगेन वा दाताले पत्याएनन् भन्ने सजिलो निँहू छ यसमा। वास्त्वमा यो परियोजना विश्व बैंकको ऊर्जा विकास कोष मोडेलको पहिलो नेपाली परियोजना हो र यो परियोजनालाई परीक्षणको रूपमा लागू गर्न खोजेको हो। यसको मतलब के भने यो परियोजना सफल पार्नु भनेको दाताको मन जित्नु हो; असफल पार्नु भनेको दाताले नपत्याउने बन्नु र दाताको अगाडि विश्वास गुमाउनु हो। तसर्थ यदि साँच्चै सरकार विद्युत् विकास गर्नमा गम्भीर छ भने यो परियोजनाको सम्झौता तुरुन्त गर्नुपर्ने देखिन्छ। साँच्चै भन्ने हो भने सरकार त त्यस्तो निकाय हो जसले यो सम्झौता पश्चात् आवश्यक लाइसेन्सहरू तुरुन्त जारी गरी निर्माणकर्तालाई ‘छिटोभन्दा छिटो निर्माण गर’ भनी दवाव दिनुपर्ने र गरेन भने कारबाही पो गर्नुपर्ने हो। अब पनि केही पहल गरेको पाइएन भने सरकारको गाम्भीर्यतामा प्रश्नचिन्ह लाग्ने अनुमान सहजै गर्न सकिन्छ।

गजल: छुट्ने बेला थियो

2009-01-05T16:51:00.001+09:00

(२०६५ साल पुस १४ गते, बुटवल पावर कम्पनी (बिपिसी) को ४३ औं वार्षिकोत्सव समारोहमा वाचन गरेको।)

छुट्ने बेला थियो आँखामा जल थियो
गला अबरुद्द थियो बोलीमा बल थियो।

हेरिरहें नजरले तिम्रो मुहार मात्रै
छन त हेर्नलाई सिङ्गो यो थल थियो।

थोरै लज्जा अनि कति मीठो बोली
आनीबानी सबै कस्तो निश्छल थियो।

शीतल छाँया थियो सानो खोला थियो
हाम्रो कुरा जस्तो पानी कलकल थियो।

मनको तलाउमा आँधी आए सरी
भेलै उर्लाउने मात्रै एक पल थियो।

छुट्ने बेला थियो आँखामा जल थियो
गला अबरुद्द थियो बोलीमा बल थियो।

गजल: बिन्ती नहेर त्यसरी

2009-01-05T16:47:00.001+09:00

(२०६५ साल पुस १४ गते, बुटवल पावर कम्पनी (बिपिसी) को ४३ औं वार्षिकोत्सव समारोहमा वाचन गरेको।)

बिन्ती नहेर त्यसरी ज्यूँदै मरे के गरौली?
तीर फर्की मेरै सरी घाउ परे के गरौली?

उधारेर छाती नदेखाऊ भो माया यति धेरै
राख्न बिर्सेर मुटु तिम्रो मतिर सरे के गरौली?

भरेर मधुरस बोलीमा नगरौं भो कुरा धेरै
सम्झनाले पोल्दा धप्प धप्प भरे के गरौली?

एक्लो रातमा जब निन्द्रा पर्दैन छट्पटीले
थाम्न नसकी सिरानीमा आँसु झरे के गरौली?

गहनै गहनाको मूर्ति बनी अगाडि उभिंदाखेरि
ळोभ जागेर सुटुक्क त्यो दौलत हरे के गरौली?

बिन्ती नहेर त्यसरी ज्यूँदै मरे के गरौली?
तीर फर्की मेरै सरी घाउ परे के गरौली?

कविता: मेरी पार्वती हराइन्

2009-01-05T16:38:00.001+09:00

(२०६५ साल पुस १४ गते, बुटवल पावर कम्पनी (बिपिसी) को ४३ औं वार्षिकोत्सव समारोहमा वाचन गरेको। प्रशंग: देशमा ७० घण्टा लोडसेडिङ्, नेताहरूको १० हजार मेगावाट बिजुली निकाल्ने दिवास्वप्न र बिपिसीको इन्जिनियर भएर पनि निरिह हुनुपर्दाको क्रन्दन )

हिमालय पर्वत माइती उनको
बस्ने बुकुरो कैलाशको थुम्को।
छङ्छङ् बग्ने सेता छहरामा
नुहाउँदा सूर्य बाल्थिन् मुहारमा॥

खोला नदी गन्दै बस्छन् रम्नेहरू
स्वर्गभन्दा राम्रो भन्छन् भन्‍नेहरू।
तर मेरी प्रिये छोडी कता गइन्
बस्ती निभाएर अलपै पो भइन्॥

गाँजा खाई हिजो भनेकोथें हीरा
झिकी ल्याइदिन्छु दशहजार बोरा।
गँजडी ठानेर भर परिनन् कि
नेपाली झैं गफले मख्ख परिनन् कि??

ऊर्जा देवी भन्थे सबै छिमेकीले
पुज्छौं यतै बस्नोस् भन्थे विवेकीले।
न भेटिइन् मेरो थोत्रो झुपडीमा
नलेखेकै हो कि रित्तो खोपडीमा॥

उनीलाई शक्ति मलाई शिव भन्थे
उनी थिइन् र पो महादेव गन्थे।
मेरी पार्वतीले छोडी गइन् आज
शंकर हूँ भन्न नि भयो मलाई लाज॥

पेट्रोलियममाथिको निर्भरता कम गर्न साइकल आन्दोलन

2008-04-08T17:23:00.000+09:00

पेट्रोलियम पदार्थको हाहाकार र त्यसबाट उत्पन्न कहालीलाग्दो अवस्था हेर्दा लाग्दछ, देश डुब्नु र डुबाउनुको हद यहाँभन्दा पर पक्कै छैन। कतै हातगोडा बाँधेर बिनाश्रम मालामाल हुने जादूको छडीको झीनो आशाजस्तो, कतै आत्मबलको बाँध पूरै भत्काएर आशा गर्ने कुनै ठाउँ नै बाँकि नरहेजस्तो, कतै दासता जन्मजात गुण भएको ठान्दै देश डुबाउने दैत्यहरूको ताण्डव नृत्य निरीह आँखाले टुलुटुलु हेरेजस्तो, कतै जसरी सकिन्छ विदेशतिर कुलेलम ठोक्न कम्मर कसेजस्तो त कतै पूर्णतया आफूकेन्द्रित सोचले ‘म हाँस्न सकेकै छु, जनता मरे मेरो के नै गयो र?’ भन्ने सोच विद्यमान रहेको हाम्रो समाजमा कमसेकम कुनाकन्तरामा भएपनि आशावादी सोच र कर्मशील सपना पूरै मरिसकेको छैन र त तहसनहस प्राय देखिंदा-देखिंदै पनि देश प्रगतितिर उन्मुख छ भन्न सकिने परिस्थिति पनि जगजाहेर छ। बिडम्बना र संकटको माझ निकास वा समाधान निकाल्नु नै विकास हो भन्ने यथार्थलाई मनन गर्ने हो भने हामीमाझ हालैको पेट्रोलियम पदार्थको हाहाकार र उत्पन्न पिडालाई धेरै हदसम्म न्यूनिकरण गर्ने विकल्प पक्कै बाँकि छन्। यसै प्रशंगमा साइकलको चर्चा गर्नु यहाँनिर समय सान्दर्भिक देखिन्छ।
हामी सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो, हामीले बर्षेनि कैयौं अरब रूपैयाँ पेट्रोल, डिजेल, मट्टितेल, ग्यास र हवाइ इन्धन आयात गर्न बाहिर बगाउछौं। त्यसरी बाहिरिने पैसा हाम्रो देशको कुल आयको साह्रै ठूलो हिस्सा हुन आउँछ। जसरी कमाईजति पुरै किनमेलमा खर्च भएपछि परिवारको आर्थिक हैसियत माथि उठ्दैन ठिक त्यसैगरी देशले कमाउने धन सबै खर्च भयो भने देश ऊँभो लाग्ने कुरै भएन। आयातमै निर्भर हुनुपरेकोले विश्वको अर्थतन्त्रमा हुने उतारचढावले हामीलाई पटक पटक नराम्ररी पिरलेको पनि सर्वविदितै छ। निरन्तर आकाशिदों मूल्यले एकातिर हाम्रो क्रयशक्ति छियाछिया पारेको छ भने त्योभन्दा अझ ठूलो दुर्भाग्य भन्नुपर्छ, मूल्यवृद्धिको निहुंमा हुने आगजनीले बचेखुचेको सम्पत्ति पनि खरानी पार्ने गरेको छ।
अभावमा बाँच्न बाध्य हुँदाहँदा हामी विनाशकारी काममा यति अभ्यस्त भइसकेका छौं कि हामीले के सही के गलत भन्ने सामान्य विवेक पनि पटक-पटक गुमाएको प्रतीत हुन्छ। एउटा सिङ्गो बस खरानी पार्नुले हामीलाई कत्ति पनि ग्लानि महसुस हुँदैन। हामीलाई घीन लाग्नुपर्ने हो तर लाग्दैन- यता सिङ्गो देशको एउटा बस बनाउने हैसियत छैन तर हामी भने क्षणिक रिसको वेगमा पलभरमै त्यो खरानी पार्ने दुस्साहस गर्छौं। एउटा बस जलाएर विरोध गर्नेले कहिल्यै सोचेको होला कि त्यो बनाउन कति श्रम, सिप, समय र पैसा लगानी भएको होला। त्यसरी जलाएर विरोध गर्नुसाटो त्यतिकै श्रम निर्माणमा लगाएको भए कतै हाम्रो देशको यो दयनीय हालत त हुने थिएन? विरोधको शैली के जलाएर मात्रै हुने हो र? बनाएरै विरोध गर्ने संस्कार निर्माण गर्ने तिर किन कुनै पनि विरोधका हिमायतीले ध्यान नदिने? त्यतिमात्र हो र ? त्यो हाम्रो देशमा जल्न लेखेको बस बिक्रि भएबापत त्यो निर्माण गर्ने देशले कति कमायो होला? त्यो नाफा अन्ततोगोत्त्वा हाम्रै देश गरिब बनाउदै बाहिरिएको हो। त्यसमाथि एउटा जल्नु भनेको त्यसको परिपूर्ति गर्न अर्को एक थान भित्र्याउनु पनि हो। अर्थात् अर्को एक खरिद गरेर दाम बाहिर पठाउनु हो, जुन कुरा हामीले मनन गर्नुपर्छ।
अनविकरणीय ऊर्जा हुनुको उपज पेट्रोलियम पदार्थ संसारमा सीमित मात्रै छ र केही दशकमै यसको भण्डार सकिन सक्ने अनुमान लगाइँदै पनि छ। त्यसैले पेट्रोलियम पदार्थमाथिको निर्भरतालाई सक्दो कम गर्नु हाम्रो ठूलो बुद्धिमानी हुन जान्छ। ऊर्जा र यान्त्रिक शक्तिमा पेट्रोलियम पदार्थका अरूपनि थुप्रै विकल्पहरू छन् र त्यतातिर दृश्टिगोचर गर्नु श्रेयष्कर हुनेछ।
वातावरणीय हिसाबले पनि पेट्रोलियमको उपयोग गर्नु भनेको वातावरण विनाशको कारक बन्नु हो। जोसित अरू विकल्पहरू छैनन्, तिनीहरू त्यसमा निर्भर हुनु वाध्यता हो। विकल्पहरूको बारेमा चिन्तन मनन गर्न सक्छन् तिनीहरूले। जसलाई विकल्पबारे थाहा नभएर त्यसमै निर्भर हुन्छन्, त्यो अज्ञानता हो। विकल्पहरूबारे सोधखोज गर्ने र जान्न बुझ्न खोज्ने कर्तव्य हुन्छ तिनीहरूको। अर्का एक थरि हुन्छन् जसलाई विकल्प पनि थाहा हुन्छ, तैपनि विभिन्न स्वार्थ, संकीर्णता, अहम् तथा नीरिहताले गर्दा त्यस्ता विकल्पहरू प्रयोग गर्दैनन्। ती पापी हुन्, कपटी हुन्; जो आफू र आफ्नो मुलुकको ठूलो शत्रुशिवाय केही होइनन्। यी तीनै श्रेणीमध्ये जहाँ परे पनि हामीहरूले पेट्रोलियममाथिको निर्भरता कम गर्ने-गराउने उपायबारे सोच्नै पर्ने भएको छ।
साइकल हाम्रो देशको तराईतिर ज्यादै जनप्रिय भएपनि काठमाडौंमा खासै उपयोग गरिएको पाइदैंन। साइकलको प्रयोग बढाउँदै लैजानु आजको समयको माग भएको छ। साइकलको प्रयोगले प्रथमत: पेट्रोलियम पदार्थको निर्भरता कम गर्छ। दोस्रो काठमाडौं प्रदुषणका हिसाबले विश्वमै अगाडितिर पर्ने शहर भएको छ। जतिजति साइकलले सवारी साधनको विकल्पको रूप लिन्छ, प्रदुषणको ठूलो हिस्सा स्वत: कम हुनेछ। त्यसैगरी सडकमा थाम्नै मुस्किल हुने गरी बढेको सवारी चाप घटाउन साइकल अत्यन्त सहायकसिद्द हुन्छ। जस्तो कि, एकजना मान्छेले कारमा यात्रा गर्नु भनेको एउटा कार अट्ने सडकको भाग एकजनाले ओगट्नु हो। त्यत्ति ठाउँमा साइकल भए भने करिब १० जनासम्मले यात्रा गर्न पाउने हुन्छन्। यसरी कारमा यात्रा गर्नु सडक प्रयोगका हिसाबले एकदमै अप्रभावकारी छ भने साइकलको प्रयोग गर्नु अत्यन्तै प्रभावकारी। यी सबैका अतिरिक्त साइकलले मोटरसाइकल र अरू सवारी साधनलाई उल्लेख्य रूपमा विस्थापित गर्न पाएको खण्डमा सवारी दुर्घटनामा भारी कटौती हुने अनुमान सहजै गर्न सकिन्छ। सडक क्षमताभन्दा बढी गतिमा सवारी चलाउनु नै दुर्घटनाको मुख्य कारण भएको सन्दर्भमा यो फाइदा मननयोग्य हुनसक्छ।
देशको अर्थतन्त्रमा पार्ने सानो एउटा प्रभावको कल्पना गर्नु सान्दर्भिक देखिन्छ यहाँनिर। हाम्रो देशमा चल्ने सम्पूर्ण गाडीहरू बाहिरबाट भित्रिएका हुन् भन्नुमा सायदै गल्ती हुनेछ। गाडीहरू मुख्यत: जापान, भारत, जर्मनी, चीन, कोरियाबाट आइपुग्छन् हामीकहाँ। सरदर १ गाडीको मूल्य रू १० लाख नै मान्यो र त्यसको आधाजसो देशमै रहने मान्यो भने पनि एउटा गाडी किन्दा ५ लाख रूपैंया बाहिरिने रहेछ। काठमाडौंमा करिव १ लाख गाडी छन् र औसतमा एउटाको आयु १० वर्ष मान्यो भने, प्रति वर्ष १० हजार गाडी भित्रिने रहेछन्। त्यो भनेको प्रति वर्ष हाम्रो देशले नयाँ गाडी किन्न मात्रै ५ अरब भन्दा बढी रूपैयाँ खर्च गर्ने रहेछ। सम्झनुस् हामीले आफ्नो बनाउने हैसियत नहुनुको परिणति वर्षेनि ५ अरब त गाडी किन्न मात्रै देशबाट बगाउछौं। दु:खको कुरा त के छ भने, त्योमध्ये कति त वाध्यता र आवश्यकता बापत खर्चनु पर्छ तर बाँकि भने अज्ञानता, आडम्बर र अहम्‌ताको खातिर खर्च हुन्छ। तथ्याङ्क निकाल्ने हो भने त्यो आफैमा धेरै ठूलो रकम हुनसक्छ।
अर्को प्रभाव त जगजाहेरै छ, त्यो हो पेट्रोलियमको। सुनिन्छ वर्षेनि करिब १२ अरब रूपैयाँ यसबापत बाहिरिन्छ। यसरी देशको पैसा बगाउनमा तपाईं हामीले पनि जानिदों-नजानिदों हिसाबले टेवा पुर्‍याएका हुन्छौं, कहिलेकाहीं फजूल यात्रा गरेर त कहिले गराएर समेत। १५ मिनेट हिंड्दा घटिन्छ भनेर ९ रूपैयाँ तिर्न नहिच्किचाउने यात्रा पनि धेरैजसो फजुलप्राय: नै मान्नुपर्ने हुन्छ।
तपाईंलाई लाग्ला, साइकलले कहाँ भ्याउन सकिन्छ र? यदि तपाईंलाई त्यस्तो लाग्छ भने त्यो सम्पूर्णत: सत्य होइन। गहिरिएर सोच्यो भने यकिन लगाउन सकिन्छ, काठमाडौंमा सवारी जामको कत्रो प्रभाव छ भन्ने कुरा। ३ किलोमिटर बाटो पार गर्न बस, टेम्पो वा माइक्रोबसमा आधा घण्टा लाग्नु हाम्रो निमयित दिनचर्या बन्दै छ। अझ कलंकी वा कोटेश्वरको जामको सम्झना गर्‍यो भने त काफी प्रमाण भेटिइहाल्छ। कुरो ६ किमी प्रति घण्टाकै हो भने साइकल त्यहाँनिर किमार्थ नालायक हुनेछ। अझ साइकलको बढ्दो निर्भरताले अन्य साधनको प्रयोगमा कमी आई जाम न्युनिकरण हुने संभावना त जीवितै हुनेभयो।
समयप्रति त्यति सचेत हुनुहुन्छ भने तपाई पक्कै १२ घण्टा लाइन बसेर २‌ लिटर पेट्रोल किन्न सक्नुहुन्न। हो कुरा गर्न खोजेको त्यही विषयको हो। आखिर परिस्थिति त्यस्तो कहालीलाग्दो हो भने १२ घण्टा लाइन बस्न उद्यत हुनुसाटो साइकल रोज्ने संस्कार भएको भए कस्तो हुंदो हो? हाम्रो बिडम्बना नै भन्नुपर्छ, पेट्रोल प्रतिलिटर ३०० रूपैंयामा पनि खरिद बिक्रि भयो रे काठमाडौंमा, यस्तै सुनिन्छ, तर पेट्रोलको हाहाकारले साइकलको बिक्री बढेको सायदै सुन्न पाइन्छ।
हामीकहाँ एउटा अति नराम्रो रोग छ। हामी न गाडी बनाउछौँ न मोबाइल बनाउछौं। तर यस्तो लाग्छ कसैले ती चीजमा अनभिज्ञता प्रकट गर्‍यो भने विश्वमा हामी नै संभवत सबैभन्दा अगाडि उत्रन्छौं उसको बेइज्जती गर्न। एउटा कुरा उठाउनु प्राशांगिक हुन्छ यहाँनिर। आजकाल निजी बैंकहरूको बाहुल्यता छ काठमाडौंमा। तपाईंहरू धेरैलाई याद होला तीमध्ये अधिकांशले खाता खोल्ने फर्म पनि भौचर पनि अंग्रेजीमा मात्र छापेका छन्। करिब ६५% मात्र साक्षरता भएको मुलुकमा अंग्रेजी जान्ने जमात कति सानो छ, सबैले अनुमान गर्न सक्ने कुरा हो। यस्तोमा त्यो व्यवस्था आफैमा कति हास्यास्पद छ, जो कोहीले अनुमान गर्न सक्छ। न कतै त्यो फर्म भर्ने उदाहरण छ, न कोही सहयोगी। त्यस्तोमा केही सोध्यो भने त्यहाँका अधिकारीहरूको जवाफ धेरैजसो अवस्थामा निराशाजनक वा अभद्र किसिमको हुने गर्छ। केही गल्ती भयो भने नराम्रै हप्की पनि खानुपर्छ। ए बाबा, ‘तिमीहरू गल्ती गर है’ भनेरै व्यवस्था गरेपछि गल्ती हुदैंन र? यो आडम्बर, मूर्खता वा नीरिहता जे सुकै भए पनि राम्रो कुरा पक्कै होइन, सम्बधित पक्षले बेलैमा विचार गरेमा राम्रो हुने थियो। भने, हामीकहाँ साइकल यात्रीलाई हेप्ने रोग पनि त्यसरी नै छर्लंङ्ग देखिने रोग बनेर रहेको छ। साइकलमा यात्रा गर्नेको आम गुनासो रहने गरेको छ। हेप्नेहरूमा ठूला सवारीका चालक, त्यस्ता सवारीका यात्रु तथा स्वयं ट्राफिक प्रहरीहरू प्रमुख हुन् भन्ने यत्रतत्र सुन्न-देख्न पाइन्छ। राम्ररी विश्लेषण गर्ने हो भने त हामीले सरासरी उल्टो गरेको पो देखिन आएन र? हामी बिगार्नेलाई सम्मान गर्दैछौं, र राम्रो काम गर्नेलाई पो तिरस्कार गर्दैछौं। यो के हामीले जानाजान गरिरहेका छौं वा भुलवश? एकपटक सबैले राम्ररी सोच्न विनम्र अनुरोध छ।
हामीमध्ये धेरैलाई अनौठो लाग्ने अर्को एउटा यथार्थ पस्कने कोशिस गरिन्छ यहाँनिर। हामीलाई विदितै छ जापान विश्वमा सबैभन्दा धेरै गाडी निर्माण र बिक्री गर्ने देश हो। यो कुनै आश्चर्यको कुरो रहेन। आश्चर्यको कुरो के भने विश्वमा सबैभन्दा धेरै दुरी साइकलमा यात्रा गर्नेहरू जापानी नै हुन्। पङ्क्तिकार स्वयंको यो अनुभव छ कि जापानमा केही हजार किलोमिटर मात्र चलेका टोयोटा, निशान आदि ब्राण्डका उच्चस्तरीय गाडीहरू १ लाख नेरू भन्दा कममै पाउन सकिन्छ। हामीकहाँ त्यही खालको गाडी २०-३० लाख परिहाल्छ। आर्थिक हैसियतको कुरा गर्ने हो भने जापानमा प्रति व्यक्ति आय करिब ३५,००० अमेरिकी डलरभन्दा बढी छ भने नेपालमा मुस्किलले ३०० डलर, अर्थात् हाम्रो कमाइ त्यहाँको लेखि १०० गुणा भन्दा कम। जापानीहरू गाडी बनाउँछन्, संसारलाई आपूर्ति गर्छन्, एक जनाको २-३ महिनाको कमाइले गाडी किन्न पाइने हैसियत राख्छन् र पनि विश्वकै सबैभन्दा धेरै कि मी साइकलमा यात्रा गर्ने भनी प्रसिद्ध छन्। त्यति मात्र हो र? टोकियो शहर दिउसोको जनसंख्या करिब अढाई करोड र रातिको करिब डेढ करोड हुने शहर भनेर चिनिन्छ। दिनहूं करिब एक करोडको हाराहारीमा मानिसहरू शहर भित्रिने र त्यति नै बाहिरिने गर्छन्। त्योमध्ये करिब ७३% ले रेलसेवा प्रयोग गर्छन्। पङ्क्तिकारको यो अनुभव छ कि त्यसरी रेल चढ्ने र ओर्लने स्टेशन निवासबाट औसतमा १० मिनेटको दुरीमा हुन्छन्। यसरी टोकियो शहर जादाँ र फर्कंदा दैनिक करिब ४० मिनेट हिड्नु अति सामान्य कुरा हुन्छ। सामान्यतया १० मिनेट भन्दा पनि बढी लाग्नेहरू साइकल प्रयोग गर्छन्। यति भनेपछि यो भन्दा अनौठो नलागोस् कि टोकियो विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरू मजाले क्याम्पसभित्र र क्याम्पसबाट स्टेशनसम्म साइकलमा यात्रा गरेको सहजै देख्न सकिन्छ। हामीकहाँ भने स्थिति नितान्त फरक छ। एउटा कार किन्न हामीलाई प्रतिव्यक्ति औसत आयको हिसाबले एक जनाको करिब ३०-४० बर्षको आम्दानी खर्चनुपर्छ। तथ्याङ्ककै हिसाबले भन्नुपर्दा त्यो भनेको के पनि हो भने एउटा टोयोटा गाडी किन्ने सोच बनाएको मान्छेले मन परिवर्तन गरेर त्यो पैसाले कसैलाई पाल्छु भन्छ भने ४० बर्षसम्म पाल्न सक्ने रहेछ। अझ त्यो पैसा कुनै विकास निर्माणमा लगाउने हो भने त त्यसको प्रतिफल कति धेरै हुन्छ कति। हाम्रो बिडम्बना यही हो कि हामीकहाँ यो यथार्थ अझै वोध हुन सकेको छैन। त्यसो वोध हुनु त कहाँ-कहाँ, साइकल चलाउनेलाई हेप्ने, हियाउने, नराम्रो नजरले हेर्ने र तुच्छ हैसियतको सम्झने कुसंस्कार विद्यमान छ। यो हाम्रो व्यक्तिगत वृति नभई सामाजिक रोग बनेको छ।
माथिका कुराहरूलाई मनन गर्दा हाम्रो सामू रहेको पहिलो चुनौती साइकलप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण बदल्नु हो। साथीभाइसित कहिलेकाहीं कुरा हुदाँ यो पङ्क्तिकारको अनुभव छ कि धेरै मान्छेहरू साइकल चलाउनुका फाइदाप्रति जानकार छन् तर सामाजिक अपमानकै कारण त्यसो गर्ने हिम्मत गर्दैनन्। कतै हामी विकल्पबारे फिट्टिकै नसोची अरूकै पछि लागेर चाहिनेभन्दा ठूलो समस्यामा फसेका त होइनौं? एकपटक सोचौं त, कतै हामीले हाम्रै परिवार, छिमेकी र साथीलाई साइकल चढ्नबाट निरुत्साहित त गरेका छैनौं? ठूलो बन्ने लोभमा कतै हामीहरू फजूल रूपमा गाडीप्रति आशक्त हुदैं गएका त होइनौं? आवश्यकता भन्दा पनि आडम्बरको लागि कतै हामीले गाडीमा लगानी त गरेनौं, गर्दैछैनौं? देशमा सयौं संघ, संगठनहरू छन्। विरोध गर्ने कुरामा ऐक्यवद्धता जनाउनेहरूको पनि लामै सूची सुन्न पाइन्छ। तिनैमध्ये कसैले साइकलको बिस्तारको दिशामा केही पहल र कार्यक्रम गरेमा कतै हामीले ह्वात्तै प्रगति गर्न पो सक्छौं कि? यो लेखको आशय गाडी चढ्नै नहुने र साइकल मात्रै चढ्नुपर्ने भन्ने किमार्थ होइन। तर के चाँहि अवश्य हो भने साइकललाई हेर्ने दृष्टिकोण बदल्नैपर्छ। साइकल यात्रीलाई सम्मानपूर्ण नजरले हेरिनुपर्छ। बिस्तारै-बिस्तारै साइकलको प्रयोग बढ्दै गयो र साइकलले आफूलाई सवारी साधनको एउटा विकल्पको रूपमा स्थापित गर्‍यो भने पेट्रोलियमको हाहाकारबाट पक्कै केही त्राण मिल्ने छ तथा देशको अर्थतन्त्रमा अहम् भूमिका निर्वाह हुने छ। देशलाई ऊँभो लगाउनलाई सोचमा पनि विकास गर्नु अनिवार्य छ। एकपटक सोच्न सबैमा हार्दिक अनुरोध छ।

Please Use Linux: It is Free and the Best!!

2007-06-22T23:59:00.000+09:00

Linux is an open source, completely free and I prefer to say the best general purpose operating system. As our Kavishiromani Lekhnath Paudel says "Matti ma pani milkanchha Bhilla ka Deshma Mani", meaning approximately "even the diamond may be as valueless as soil in the nation of fools", sometimes we can't recognize what is the best. Linux is free and hence the best and some people may mistreat it as "if it is free, it must be flaky". However, if you trust me, please try to use Linux from now on!

You will be amazed entering the Linux world. Not only that, if you are a patriotic person, you will soon say that Linux helps nation building especially for countries like Nepal. On the glorious opportunity of release of Nepalinux 2, I would like to thank and congratulate Madan Puraskar Pustakalaya and all other contributors and users. I see in this the brightening face of mother Nepal. Let's promote it and make our children and our own society better connected to the IT and computer world.

Best of luck!

I especially recommend Nepalinux, Mepis, Ubuntu, Mandriva etc.

Check some of the sites as below for more information

http://distrowatch.com

http://www.linuxquestions.org

http://www.linuxtoday.com

http://www.nepalinux.org

मेरो कविता: फूलहरू

2007-05-20T23:33:00.000+09:00

फूलहरू

सर्वाधिकार © - रोहिणीशुक्र

लालीगुराँसको छानामुनि

बास बसेर ब्युझँदा

स्वयं सूर्य लालीगुराँस बन्छ।

तिहारको याममा

आँगनको मखमली

दाजुभाइको अनुहार बन्छ।

फूल फूल्दा धर्तीको मुहार फुट्दैन

लेख्दै गरेको बालकको कलम छुट्दैन।

पानी, हावा अनि माटोबाटै जीन्दगी उन्छन् फूलहरू,

माटोबाटै कुसुम निकाल्ने

आहा कति सुन्दर छन् फूलहरू।

फूलहरू शान्ति छर्न फूल्छन्

केही दिएर झर्न फूल्छन्।

सारा फूलबारी एक्लै हसुरेर

फूल फूल बन्न सक्तैनन्।

ईर्ष्याले मुर्मुरिएर सिङ्गो फूलबारीमा

आगो झोस्दैनन् फूलहरू

आफू लुटिन्छन् बरू

लुटाउन्नन् कहिल्यै आफ्नो फूलबारी।

माया, ममता, सुख र सहिष्णुताको

खानी बन्छ फूल

पहाडका कन्दरामा सौन्दर्यको

रानी बन्छ फूल।

कहालीलाग्दो चित्कार र कोलाहलको

भोक भेटिन्न फूलमा

धूँवा, खण्डहर र भग्नावशेषको

शोक भेटिन्न फूलमा।

आफ्नै रङमा रमाउने फूलहरू

अरूको रङमा सती जाँदैनन्।

स्वाभिमानी तर मिलनसार

आहा कति सुन्दर छन् फूलहरू।

त्यसैले त मान्छेको मनमा छाउँछन्

देवताको सभामा रमाउँछन् फूलहरू।

----ॐ----

राष्ट्रिय स्वाभिमानको प्रश्न: हाम्रो सगरमाथा

2007-02-09T23:02:00.000+09:00

-रोहिणीशुक्र (Rohinishukra)

देशमा लोकतन्त्र आएको बेला हामी लोकको सार्वभौमिकता र स्वतन्त्रताको कुरा उठ्नु स्वभाविकै हो। हामी स्वनिर्णयको हकदार हुन पाउनुपर्छ र हुनुपर्दछ। स्वाभिमान भएन भने देश भन्नुको कुनै अर्थ पनि त हुँदैन। नेपालको विकास हुनुपर्छ तर हाम्रो स्वाधीनता कुल्चेर होइन, नत्र त हामी त्यत्रो लडेको के पो सार भयो र? देशको समग्र हितको लागि युगान्तकारी र आशालाग्दो निर्णयहरूका प्रतीक्षा गरेका बेला हामीले साना र झीनामसिना कुरामै बढी छलफल र लडाईं गरेजस्तो भान भइरहेको प्रतीत हुन्छ। आशन्न मागहरूलाई दृष्टिगोचर गर्ने हो भने जो कोही भन्न सक्छ कि हामी अझै पनि आपसी लडाईं र तानातानमै डुबिरह्यौं। सानो र गरीब देशमा एकजुट भएर देशको वृहत्तर हितमा केन्द्रित हुने खालका मागहरू बिरलै उठेका छन् जबकी आपसी अंशबण्डाका कुरा कानै फुट्ने गरी उठ्ने गर्छन्। लाग्दछ, हाम्रो क्षितिजसम्म हाम्रो नजरमा पुर्ख्यौली सम्पत्ति टुक्रा पार्ने बाहेक कुनै विकल्प बाकीँ छैन आर्थिक भविष्यको। गर्नुपर्ने कुराहरू धेरै छन् । तर यतिबेला एउटा कुरा मात्र उठाउन चाहन्छु।
कुरो सगरमाथाको नामको हो। हुनत म इतिहासविद् होइन, खासमा यो विषय कोही विज्ञबाट चर्चामा आउला कि भनेर धेरै समय प्रतिक्षा गरेको पनि हो। तर सडकका सालिकहरूमा ठोकिने आँखाहरू सिङ्गो धर्तीबाटै आँखा ठोकिने प्रकृतिले निर्माण-उपहार दिएको सालिकमा कहिल्यै ठोकिएनन्। सगरमाथा हाम्रो हो, तर हामी उही ब्रिटिस उपनिवेशवादले भारतलाई निलेको बेलाको उपनिवेशिक हैकममा राखिएको कुनै विदेशी व्यक्ति विशेषको नाममा हाम्रो सगरमाथाको परिचय प्रचार गरिरहेछौं। हुदाँ-हुदाँ हामी आफू-आफूले कुरा गर्दा, हाम्रै संचार माध्यममा पनि “माउन्ट एभरेष्ट” भन्नु पक्कै पनि दासताको प्रतिक हो भन्ने लाग्दछ। त्यसमाथि हाम्रो अस्तीत्व सकभर बाँकी विश्वले पत्तै नपाओस् भन्ने कुविचार लिई निर्लज्ज आफ्नो पाठ्यपुस्तकमा लुम्बिनी भारतमा पर्छ भन्ने पाठ समावेश गर्ने, सगरमाथा पनि भारतमा पर्ने हो भनी बाहिर हावा फिंजाउने छिमेकीहरू भएको अवस्थामा हामीले अन्तरराष्ट्रिय जगत्‌मा सगरमाथाको अविचलित परिचय खोज्नुपर्ने बेला आएको छ। आधिकारिक नाम “सगरमाथा” हुनुपर्छ भनी माग गर्नुपर्छ। संयुक्त राष्ट्र सँघ जस्ता संस्थालाई त्यसरी नै गर्न गराउन लगाउनु पर्छ। अबदेखि आधिकारिक नाम सगरमाथा नै हुनुपर्छ।
यसो भएमा बममा विश्व कब्जा गर्ने शक्ति देख्ने केही साम्राज्यवादीहरू तथा सानो देशलाई सकभर लुकाएर राख्छु भन्ने कुत्सित मनसाय राख्ने छिमेकीहरूलाई गतिलो पाठ पढाउन हामी नेपाली सफल हुने थियौं। त्यसमाथि यो कुरो विश्व संचार माध्यममा आएपछि ती गलत प्रचार सुनेका मान्छेमा पनि सही सुचना जाने थियो। एकइटक विश्वसंचारका माध्यमहरूमा छपक्कै भएपछि सगरमाथाको प्रचार पनि हुने भैहाल्यो। नेपाललाई कमजोर आँक्ने र जे पायो त्यो अभिव्यक्ति दिने मित्रराष्ट्रलाई पनि भविष्यमा त्यसरी कमजोर आँक्नु भुल हुनसक्छ है भन्ने स्पष्ट सन्देश जान्छ। र सबैभन्दा ठूलो कुरा हामी नेपालीलाई साँच्चै जितको अनुभव हुनपाउँछ। हाम्रो सार्वभौमिकताको सच्चा प्रयोगको सुरुवात पनि हुन्छ। हामी वास्तवमा नेपाली नै हौं भन्ने ताजा सन्देश नेपाली सबैलाई हुनपुग्छ। त्यसैले हाम्रो पहिचान, स्वाभिमानजन्य यस कुरालाई महत्त्वका साथ लिनुपर्ने बेला आएको छ।
लाग्न सक्छ, नदुखेको टाउको किन दुखाउनु? तर राष्ट्रिय मामिलाका कुराहरूलाई कहिल्यै कम आँक्नु हुंदैन। राष्ट्रिय स्वार्थका कुराहरू २-४ बर्षे कुरा होइनन्, हाम्रो सही निर्णयले चीरकालतक अमीट छाप छोड्न सक्छ र हामीले भूल तथा बेवास्ता गरेका कामको ठूलो मूल्य चुकाउनु पर्नेछ। यही एउटा मात्र कारण हो भन्ने कदापि नहोस् तर एउटा उदाहरण उल्लेख गर्नु सान्दर्भिक देखिन्छ यहाँनिर। हिजोको हाम्रो इतिहास जोगाएर राख्न नसक्नाले, एक भाइले ‘हाम्रो पेवा अर्को भाइले पढे पाप लाग्छ’ भन्ने र कालन्तरमा निरन्तरको हेपाइको बदलामिश्रित आक्रोशले अर्को भाइले ‘त्यो त्यसको हो मलाई के मतलब?’ भन्ने मात्र होइन, ‘त्यसले मलाई दबाउने हुँदा त्यसको सम्पत्ति आगो लागे पनि हुन्छ’ भन्ने हाम्रो संक्रीर्ण सोचले गर्दा इतिहास र ज्ञानको अथाह सागर हामीले गुमाएर आज टुलुटुलु हेर्ने र अर्काको मुख ताक्नुपर्ने अवस्थाबाट गुज्रनु परिरहेको छ। आज इतिहास उत्खनन हुन्छ इजिप्ट र अन्यत्रको, ऐतिहासिक सम्पदाको खानी बनेर गजधम्म परी बसेका छन् त्यस्ता क्षेत्रहरू, हामी भने जोगाउनु त कता हो कता उल्टो विनाशमा साथ दिने संस्कार विकास गर्दै छौं। अतीत त सुधार्न सकिएन र हातको माछो फुस्कियो तर भविष्य त अझै हामीबाट फुत्केको छैन र हामीमा अब बुद्धि पस्यो भने त्यो फुत्कन दिनु पनि हुदैंन। कसले के जान्यो र? फेरि ३-४ हजार बर्षपछि त्यसरी नै उत्खनन गर्नुपर्ने भयो भने आजको संसार? जब “माउन्ट एभरेष्ट” भेटिनेछ दुर्लभ अभिलेखमा र “सगरमाथा” हुनेछैन त्यहाँ, त्यो बेलाका इतिहासविद्हरूले एउटा गलत अड्कल काट्ने छन् कि यो कुनै बेला अँग्रेजी प्रभुत्त्वमा रहेछ।
बहसको अर्को एउटा आयाम पनि पेश गर्नु उपयुक्त लाग्यो यहाँनिर। बरू हामीलाई मान्छेकै नाम नभई नहुने हो भने सगरमाथाको नाम तेन्जिङ हिमाल किन नराख्ने? आखिर त्यो दासताको चंगुलमा फसाइराख्ने अभिप्सा पूरा हुन दिनुभन्दा त यो उत्कृष्ट होइन र? वास्तवमा यो पनि त नेपालीको जित हो, युगौंयुगलाई नेपालीलाई प्रेरणा हो, प्रोत्साहन हो। सच्चा सम्मान पनि हो एउटा ऐतिहासिक पुरुषलाई, युगपुरुषलाई, अनि सम्मान हो सिङ्गो सेर्पा जातिलाई, अनि हाम्रो बहुजातीय देशलाई। खानु न पिनुसित अर्काको हिमालको अनधिकृत फाइदा कसैले भोगिरहेको त होइन भनेर एकपटक सोच्न सबैमा हार्दिक अनुरोध गर्दछु।

-----------

[Published in www.chitawan.com/2007/feb/9feb/evening/32.htm now http://www.enepalnews.com/]

दुई ध्रुवको कथा

2007-01-21T23:25:00.000+09:00

यसका प्रारम्भिक पाठकहरूमध्येमै धेरैको कथासित मेल खान सक्ने कुरो उठाउँदै छु। एउटा मान्छे नेपालमा जन्मन्छ, हुर्कन्छ। जीवनभर हाड घोटेर जीउने बाउआमाको कमाइले कति नै पुग्ने हो र? आफै मेलापात सघाउनु र बिहानबेकुका घरको काज सघाउनुलाई दिनचर्या नबनाई स्कूल जानैपनि त हामीमध्ये धेरैलाई सायद लेखेन होला। र ध्रुवसत्य त्यहाँ यसरी पैदा हुन्छ कि त्यो दु:ख, पीडा सबैभन्दा बढी कसैले बुझ्न सक्छ भने भोग्नेले मात्रै सक्छ।
दु:ख भनेरै के गर्नू? त्यसको मिठो परिणाम यसरी पाइन्छ कि स्कूलमा प्रथम भयो, गुरुको, गाउँको, बाउको स्याबासी पायो अनि स्वाभिमानी शिरहरुलाई गर्वको महसुस हुनु कुनै नौलो कुरो होइन। जब त्यही ज्यान हुनेखाने र संभ्रान्त परिवारका छात्रछात्रासितको राष्ट्रिय प्रतियोगितामा अब्बल हुदैं सीमित व्यक्तिले मात्र पाउने अवसरहरुमा आफ्नो उपस्थिति जनाउन सफल हुन्छ। मोन्बुसो, ए.डि.बि., जाइका आदि छात्रवृतिहरु जरुर तिनै कुराहरू हुन् जो सबैको निधारमा लेखिदैंनन्।
त्यस्तो छात्रवृति पाउनु राम्रो अवसर हो। यसमा दुईमत छैन। त्यसैले त त्यो समाचार, शुभ चिन्तन हुने दिमाग हो भने सबैको र होइन भने पनि परिवारको, सुखद समाचार बन्छ। हाइहाइ र स्याबासीको खात लाग्छ।
यहाँनिर दुईवटा विपरितजस्ता लाग्ने ध्रुवको अन्तरक्रिया हुनथाल्छ। हिजो त्यसरी हाड घोटेर बाँचेको ध्रुव र आज संसारलाई हत्केलामा नियाल्ने शालीन र संपन्न ध्रुव। दुई ध्रुवको कथा पनि फेरि "ध्रुव" शब्दले जस्तो दोधारे चरित्र देखाउँछ, त्यस्तै हुन्छ। कसैले दुई ध्रुव भन्ने उपमा यस्तोलाई दिन्छन् जो नितान्त फरक छन्, जसको मेल सम्भव हुन्न इत्यादि। तर तपाईं सबैलाई थाहा हुने वा भएको र प्रकृतिको साश्वत र अति प्राकृतिक सम्बन्धलाई नियाल्ने हो भने दुई ध्रुव भन्नाले अपूर्व र अक्ष्क्षुण मिलन हुने कुरा भनेर व्याख्या गर्न सकिन्छ। चुम्बकको उत्तरी र दक्षिणी ध्रुवको आकर्षण, स्पीन मिलाएर बस्ने इलेक्ट्रोन, प्राकृतिक नियमले बाँधिएका भालेपोथी सबै नै दुई ध्रुवको मिलनका एक के एक उदाहरण हुन्।
भने आज मैले गर्न खोजेको मूलभुत कुरो यहीं रहन्छ। म माथिमध्ये दोस्रो धार समातेर अघि बढ्छु र मेरो चाहना भनेको पहिलो धार समातेकालाई दोस्रो धारको बोध गराउनु हो।
त्यसो भए पहिलो ध्रुव भन्नाले यो अवधारणा पर्ने भयो: कहाँ त्यस्तो सम्झनै कहाली लाग्ने दु:खी जीवन अनि कहाँ आफै ननचाए पनि एक क्किकको भरमा नचाएको लाग्ने सिङ्गो विश्वको कम्तिमा पनि काल्पनिक नायक! धत् त्यस्ता विपरित ध्रुव पनि कहीं एकै ठाउँ अट्ने कुरा संभव छ?
दोस्रो ध्रुवको अवधारणा यस्तो हुन आउने भयो: त्यस्तो कहालीलाग्दो जीवनमा यो ओजश्वी जीवनको रङ्ग कति ठ्याम्म मिल्दो हो? कति भोकाएको होला त्यो दु:खी जीवन यस्तो जीवन पाउनलाई? त्यो मिलन त वास्तवमै जोडीको चर्चा गर्ने भुक्तभोगीकै भाषामा "प्रेमालापका शिखरपात्र" को कथाजस्तो, अथवा चखेवाको जोडीजस्तो पो हुन आउने भयो। ऋणात्मक र धनात्मक चार्जको रामकहानीमा दिमाग खियाउनेहरूलाई त्यो १३२ के. भी. प्रसारण लाइनले नछोइकनै नजिक जादाँ पनि करेन्ट लागे झैं लाग्ने अभूतपूर्व आकर्षणको विषय पनि बन्दो हो।
एउटा मान्छेको सि.भी. पढौं। लेखिएको हुन सक्छ, "स्नातक फलानो विश्वविद्यालयबाट "ए.डि.बि." छात्रवृतिमा, मास्टर फलानोबाट मोन्बुसोमा, पि. एच. डी. फलानोबाट जाइकामा, पोष्टडक्टरेट ... बाट ... फण्डमा, र हाल कार्यरत अमेरिकाको फलानो कम्पनीमा"। त्यसो भए पहिलो विचारधारामा‍: 'आहा क्या रहेछ', 'होनहार रहेछ', मान्छे हुनु त त्योजस्तो पो हुनु', 'फलानाले खुब कमायो नि', 'त्यसको झैं भए पो!', 'त्यसलाई छोरी दिन पाए त', 'त्यसित बिहे गर्न पाए पो',.., .. ।
र, ऊ महान्‌को विचारधारा पनि कम्ति सानो हुदैंन, आखिर मान्छ्यै महान् ! "देश खत्तम पारे, हामी जाने वातावरण भए पो जानू, पूरै खत्तम भयो, गतिला मान्छ्यै छैनन्, दिमाग नभएका, पाखे, ..।"
र दोस्रो विचारधारामा: 'ए, यत्तिका बर्षसम्म लगातार छात्रवृतिमै पढेको', 'त्यत्रो रकममा पढेर हेर यो चाला', 'कति संकीर्ण सोच', 'कति स्वार्थी', 'पैसा भएपछि आफन्त, समाज किन चाहिन्थ्यो?', 'कति निरिह जीन्दगी', धिक्कार छ ज्ञान भएर बुद्धि नभएपछि, ज्ञान त आजकाल दिमागमा भन्दा धेरै कम्प्युटरमा पनि हुन्छ, कम्प्युटरलाई मान्छे भन्नु भयो र ज्ञान छ भन्दैमा?', 'कति निर्लज्ज, कसरी बिर्सेको होला अतीत?', 'आफै भोगेको पिडा अरूले भोग्दैछन् भन्ने बिर्सेर', पलायनवादी, 'दाम कमाएर मात्रै के पाइन्छ र?', 'जीवनको अर्थ के हो र?', 'परिचय र पहिचान के हो, नचिनेको', 'आफ्नो दृष्टि नभएको', 'पिछलग्गु', 'देश फर्केर सेवा गर्नेछु भन्ने हस्ताक्षर गरेर गएको (आएको) धोकेवाज', 'ए, हामीले असल त गरेनौं ल, के असल के खराब त जान्ने रहेछौं, हामी नै बाहिरिएमा ती के असल, के खराब पनि जान्न नपाएकाले असल कसरी गर्ने?', 'आफ्नो घरमा चोर लागे भने चोरले मार्ला भनेर लुक्ने कि मुकाबिला गर्ने?', 'होइन, देश बिग्रेको छ त, ए बाबा, बनाउनुपर्ने नै हामीले होइन र?', ' देश बनाउन कसैले सक्छ भने त्यो नै हामीले होइन र?',...।
हामी जापान आएका छौं। यो भन्न गाह्रो छ कि क-कसले के-के सिक्दछ, सिक्यो र सिक्न सक्छ यहाँ? "देश बनाउने केही कुरा', 'अरूलाई आदर, सम्मान गर्ने केही कुरा', 'परिश्रम गर्ने बानी', 'अर्काको सानोभन्दा सानो योगदानलाई पनि "सुग्गोई" भन्दै तारिफ गर्ने बानी कि', ' मेरो सानो गल्तीले पनि अरूलाई ठूलो चोट पुग्यो वा पुग्ला भनी सचेत रहने प्रवृति कि', 'अथाह लगन, साहस र धैर्यले काम फत्ते गरिछाड्ने व्यवहार कि'।
अझै पनि भ्रष्टचारीको धनलाई नै ठूलो देख्ने, पैदल यात्रीलाई गन्दै नगनी हिलो छ्याप्दै हिंड्ने गाडीलाई 'क्या गजब जीन्दगी यार्' भन्ने पारा नै कायम हुने हो भने हामीले के सिक्यौं र केही खासमा?
हामी किन खोल्न सक्तैनौं (सकेनौं) सोनीजस्तो कम्पनी? पानासोनिक होस् कि टोयोटा वा होन्डा? के तपाईंले बोध गर्नुभएको छ पानासोनिकले वर्षमा करिब नेपाली ४५ खरबको व्यापार गर्ने रहेछ जो नेपालको अहिलेको बजेटको हिसाबले ३०-३५ वर्षको बजेट हो। त्यस्तै सोनीको व्यापार करिब ३५ खरबको छ। के तपाईले पढ्नुभयो तिनको पृष्टभूमि? माचुशिता (मात्सुशिता) इलेक्ट्रोनिक्सका जन्मदाता कोनोसुके मात्सुशिताका दार्शनिक विचारले ओतप्रोत किताबमध्ये कुनै पढ्न सक्नुहुन्छ, उनले कसरी आजको यो 'पानासोनिक', 'नेशनल' नामधारी कम्पनी स्थापना गरे बुझ्नलाई। के थियो हैसियत, कति थियो शिक्षा? हामीमध्ये कोही किन नजन्मने त्यस्तो? कमसेकम त्यस्तो नै हुनु पर्छ भन्ने छैन सबैजना र सबै हुन संभव पनि छैन, तर कमसेकम गर्नेलाई सके सहयोग, नसके तारिफ त गर्न सक्नुपर्यो नि! हाम्रो पहिलो आवश्यकता "खुट्टा तान्ने प्रवृति" को अन्त्य हो। किन हुन सक्तैन अर्याल ऊर्जा, सुनगाभा कम्पनी, राई वस्त्रालय अथवा फेवा विमान कम्पनी?
कतै हामी जघन्य अपराधी त बनेनौं वा बन्दैछैनौं, आफूभित्रको त्यो बोइङसरी "म" वा टोयोटासरी "म" लाई मारेर? कतै हामी हत्यारा त हुँदैछैनौं, आफूलाई बचाउने नाममा आफूभित्रको सच्चा "आफू" लाई मारेर? त्यसैले मेरो यो जानकारी, अनुरोध, आग्रह वा जे सुकै भने पनि यही हो " ध्रुवको अर्थजस्तो हाम्रो जीवनको अर्थ पनि कस्तो बनाउने भन्ने हाम्रै हातमा छ, सिर्फ हाम्रो हातमा।"
"दृष्टिकोण बदल्नैपर्ने बेला आएको छ हाम्रो सामू"
इति श्री!
टोकियो, जापान

के हामी हिडेंको बाटो सही छ?

2006-12-06T23:26:00.000+09:00

हामी सुन्दर, शान्त र विकसित नेपाल भएको हेर्न चाहन्छौ। तर के हाम्रो चाहना भनेको फगत विकसित नेपाल मात्रै हो त ? आज हाम्रो आर्थिक अवस्था कमजोर छ हामीलाई सपना साकार गर्न थुप्रै कठिनाइको सामना गर्नु छ। तर के हामी हाम्रो अवस्था मजबुत पार्नलाई जे पनि गर्न सक्छौं र? हाम्रो कमजोर र थिलाथिला भएको अवस्थाको कसैले नाजायज फाइदा पनि त उठाइरहेको हुन सक्छ। म क्षमा चाहन्छु एउटा कटु कुरा लेख्दै छु तर आफूलाई बिझ्ने समाचार भन्यो भनेर रेडियो फुटाउने मूर्ख बन्न पनि हामी कहाँ सक्छौं र? हामीलाई केवल विकास मात्र चाहिएको हो भने हामीले हाड घोट्ने र पसीना खर्चने भन्दा सजिलै हुने उपाय पनि संसारमा नभएका होइनन्। पुस्तौंदेखि हाम्रो स्वतन्त्रताको असह्य डाहा गर्दै आएका लुट्नुलाई सम्म आफ्नो धर्म सम्झिने कुनैबाट हामीलाई लुटायौं भने हाम्रो आर्थिक स्तर माथि उठ्ने प्रशस्त सम्भावना छ। तर के त्यो हामीलाई मन्जुर हुन्छ र? हो त्यही विकास चाहने तर त्यो तरिका मन्जुर नहुने जुन कुरा छ त्यही बीचमा केही छ जसलाई हामी आफ्नो भन्छौं, भन्न चाहन्छौं, त्यसैमा हामी स्वाभिमान र स्वाधीनताका परिभाषा खोज्दछौं। हामी आफ्नो भाषा बिर्सेर, आफ्नो जात धर्म बिर्सेर, संस्कार र संस्कृति छोडेर त्यो बिनाको नेपाल परिकल्पना गर्नु र माथिको जस्तो विकल्प रोज्नुमा केही तात्विक अन्तर देख्‌नु हुन्छ र तपाईंहरू? जब सगरमाथालाई हामी नै माउन्ट एभरेष्ट, पाताले छाँगोलाई डेभिड फल्स, पोखराको एउटा चोकको हाम्रा विभुतिको नाम फेरेर डेमोक्रेसी चोक, हुंदा हुंदा माछापुच्छ्रेलाई फिसटेल भन्दै जाने पद्धतिलाई अलि पछिसम्म कल्पना गर्ने हो भने त नेपाललाई फलानो प्रान्त वा ----- स्टेट भन्ने दिन कति टाढा होला र?

(२०६३ वैशाख)

गीत (म्यागासेसे पुरस्कारबाट सम्मानित डाक्टर रुइतप्रति समर्पित)

2006-12-06T23:18:00.000+09:00

तारिफ कसैको किन गर्ने देख्यौ?

कि तिमीले पनि यही गीत लेख्यौ?

हजारौं आँखामा ज्योति भर्ने कुरा

भन्छन् सबैले आज भयो पूरा

के हो जीन्दगीमा गर्नुपर्ने देख्यौ?

कि तिमीले पनि यही गीत लेख्यौ?

मूल्य जीवनको बुझ्न सक्छौ भने

मान्छेलाई मनले पुज्न सक्छौ भने

रिस, छलकपट कति ठूला देख्यौ?

कि तिमीले पनि यही गीत लेख्यौ?

(२०६३ साउन २५)

रमाइलोको मूल्य कति?

2006-12-06T22:15:00.000+09:00

कतै तपाईलाई निम्ता आउन सक्छ, यो जरुरी छैन कि त्यो सधै उपयुक्त नै हुन्छ। के तपाई केही प्रवाह नहाली हाम फाल्नुहुन्छ र? पक्कै हुनुहुन्न।विदेशमा तपाई देशको एक हिसाबले राजदूतजस्तो भूमिकामा भएको अनुमान गर्न मिल्छ। तपाईको सानो गतिविधिलाई नियालेर हेरी ठूलो बनाई बुझ्ने सयौं परिस्थिति आउँछन्। जस्तो तपाईले मानौं "क" भन्ने देशका २-४ जना भेट्नुभयो भने केही समानता खोज्नुहुन्छ र त्यसबाट तपाई तुरुन्त केही न केही दृष्टिकोण बनाउनुहुन्छ, कसको? मात्रै ती ४ जनाको! होइन, सिँगो "क" देशको। तसर्थ देशको परिचय तपाईले थाहा नै नपाईकन पनि तपाईबाट रसाईराखेको हुन्छ। यदि त्यसो नै हो भने के तपाईलाई लाग्दैन "मेरो पाइलाले देशको छाप छोड्दैछ, तसर्थ मैले विशिष्टतम र प्रतिनिधि व्यवहार गर्नुपर्छ"। पक्कै लाग्नुपर्ने हो। जीवनमा कति यस्ता मोडहरू आउँछन् जहाँ तपाई नबोलेरै पनि बोल्नुहुन्छ, नदेखाएरै पनि देखाउनुहुन्छ। त्यसैले हरेक पल के सोच्नुपर्छ भने "मेरो यो कदमको परिणाम के हुन्छ? मैले यो बेला गर्ने सबैभन्दा राम्रो के हुनसक्छ? मैले यसो नै नगरेर त्यसो गरे के नाफा वा घाटा हुन्छ?" आदि। त्यसैले क्षणिक लाभ मात्र हेर्दा कहिलेकाहीं गम्भीर भूल पनि भइराखेको हुनसक्छ? के यसबारे सचेत हुनुहुन्छ??
तपाईलाई मूर्ति मानी पुज्ने पनि हुन्छन्, तपाईलाई नजीर बनाएर अघि बढ्ने पनि हुन्छन् । त्यसैले जीवन कहिल्यै पनि तपाईको निजी कुरो हुनै सक्तैन। यदि त्यो ठान्नुहुन्छ भने मेरो विचारमा त्यो भ्रम मात्र हो। जीवन कम्तिमा पनि सार्वजनिक सम्पति हो। र त्यो त्यति नै बढी सार्वजनिक महत्वको हुन जान्छ जति त्यो मान्छेको महान्‌तामा वृद्धि हुन्छ। त्यसैले तपाई समाजमा आफूलाई मह्त्त्वपूर्ण बनाउन खोज्नुहुन्छ भने तपाई उत्तरोत्तर संवेदनशील जीवन जीउने मार्गमा जादैंहुनुहुन्छ। त्यस्तोमा प्रश्न यो मात्रै आउने होइन कि तपाईले के गर्नु भयो? तर तपाईले के गर्नु भएन? पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बन्न पुग्छ।
रमाइलो नै सबथोक कहाँ हो र? रमाइलो त देशमा टायर बालेर रमाइलो गर्नेको बहुत् ठूलो जमात छ। तपाईलाई अफ्ट्यारो लाग्ला तर मान्छे मारेर रमाइलो गर्नेहरूको समाचार तपाईले नै कैयौंपटक सुन्नुभएको छ। रमाइलोको नाममा सर्वस्व जाने गरी जूवा खेलेका उदाहरण यहाँलाई नै मलाईभन्दा बढी थाहा छ। अब तपाईलाई गाह्रो नपर्ला कि रमाइलोलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्ने? गूढ कुरो यहीं आउँछ- त्यो रमाइलोले समग्रमा हित बढी गर्छ कि अहित बढी?यदि तपाई आफूलाई सचेत र शिक्षित मानवको सूचीमा राख्ने गर्नुभएको छ भने त्यो तपाईलाई गाह्रो पर्ने कुरो होइन। किनकि तपाईमा निर्णय लिदाँ आफू, परिवार, समाज, क्षेत्र, सिङ्गो देश तथा पृथ्वीलाई सम्झनुपर्छ भन्ने बहुत् राम्रो बानी छ। तपाईले भुल्नुहुन्न- म भनेर चिनिन मेरो पहिचान चाहिन्छ।